Myndir með tenglum í fréttir RÚV, MBL og Vísis.

Spurningakannanir sem spá fyrir um niðurstöður kosninga eiga almennt greiða leið í fjölmiðla á Íslandi, jafnvel þegar kosningarnar eru nýafstaðnar. Snemma á tímum skoðanakannana komu fram áhyggjur af mögulegum áhrifum sem birting niðurstaðna þeirra kynni að hafa á kosningahegðun og sumstaðar eru skoðanakannanir beinlínis bannaðar stuttu fyrir kosningar.

Íslensku forsetakosningarnar 2024 voru að mörgu leyti sérstakar. Var þá í fyrsta skipti boðið upp á að einstaklingar skráðu sig sem forsetaframbjóðendur í gegnum Island.is, með fyrirkomulagi sem var svo einfalt að dæmi voru um að fólk hefði skráð sig sem frambjóðendur fyrir slysni. Hafði það jafnframt í för með sér metfjölda frambjóðenda, eða áttatíu. Voru gild framboð (með lágmarksfjölda meðmælenda) þó eingöngu 12 að lokum, en vikum áður en endanlegur hópur frambjóðenda lá fyrir fóru niðurstöður skoðanakannanna nú þegar að birtast, frá Maskínu, Gallup og Prósent. Í sumum löndum fara forsetakosningar fram í tveimur umferðum, þar sem kosið er í annað skipti á milli þeirra sem fá flest atkvæðin í fyrri umferðinni. Á Íslandi er aðeins ein umferð, jafnvel þó að frambjóðendur geti verið tólf, en í stað fyrstu og annarrar umferðar hafa skoðanakannanir fengið að rúlla óheftar fram að kosningum og jafnvel virkað sem forval, eða fyrsta umferð kosninganna.

Þegar þrjár vikur voru til kosninga gaf álitsgjafinn og stjórnmálafræðingurinn Eiríkur Bergmann það út að ganga mætti út frá því að annar þeirra tveggja frambjóðenda sem væru efstir í könnunum (Katrín Jakobsdóttir eða Halla Hrund Logadóttir) væru þeir einu sem kæmu til greina. Breytti það þá engu að svarhlutfall í könnunum Prósents var rétt yfir 50%, en undir 50% hjá Gallup og svarhlutfall ekki einu sinni gefið upp hjá Maskínu. Þegar rúmar tvær vikur voru til kosninga lét Stöð 2 það ákvarðast af niðurstöðum skoðanakannanna hvaða forsetaframbjóðendum væri boðið í kappræður á stöðinni. Í kappræðum frambjóðenda á vegum MBL.is í vikunni fyrir kosningarnar var einungis þeim fimm frambjóðendum sem höfðu mælst efstir í skoðanakönnunum boðið, en þegar Ríkisútvarpið hugðist hafa sambærilegt fyrirkomulag var því mótmælt með undirskriftalista ellefu frambjóðenda (allra nema Katrínar Jakobsdóttur), en jafnframt skrifuðu frambjóðendurnir Baldur Þórhallsson og Jón Gnarr ekki undir fyrr en eftir að áskorunin hafði verið birt með undirritun níu frambjóðenda.

Vísir

Níu krefjast þess að vera öll saman í sjón­varps­þætti - Vísir

Níu forsetaframbjóðendur, allir að frátöldum Baldur Þórhallsson, Jón Gnarr og Katrín Jakobsdóttir, hafa ritað opið bréf til útvarpsstjóra og stjórnar þar sem krefjast þess að allir frambjóðendur komi saman í einum og sama þættinum degi fyrir kosningar.

Þann 21. maí hvatti Píratinn Magnús Norðdahl frambjóðendur sem væru að mælast ofarlega í könnununum til þess að draga framboð sitt til baka til þess að fylgi þeirra myndi flytjast á annan frambjóðenda og þar með tryggja að Katrín Jakobsdóttir yrði ekki kosin. Gerði Píratinn jafnvel ráð fyrir því að viðkomandi frambjóðandi gæti þannig stýrt öllu sínu fylgi á tiltekinn frambjóðenda, með stuðningsyfirlýsingu, og þar með jafnframt að frambjóðendur hefðu kjósendur sína algjörlega í vasanum. Sjálfur gaf Magnús það upp að hann hygðist kjósa Baldur og því jafnvel hægt að túlka færsluna sem óbein skilaboð til fylgjenda sinna að greiða atkvæði þangað. Annars voru skilaboðin til kjósenda og frambjóðenda þau að það sem þessar kosningar gengju fyrst og fremst út á væri að halda Katrínu Jakobsdóttur frá því að verða forseti. Útfrá þeirri sýn mætti búast við því að fjöldi atkvæða myndu flykkjast til þess frambjóðanda sem væri líklegastur á eftir Katrínu í nýjustu könnununum þegar kæmi að kjördegi. Viku fyrir kjördag hélt stjórnmálafræðingurinn Eva Heiða Önnudóttir því fram að ekkert benti til þess að fólk myndi kjósa taktískt gegn Katrínu Jakobsdóttur. Í sömu viku var vitnað í fleiri álitsgjafa sem gáfu sitt álit á því hver væri líklegastur til að verða kosinn, álit sem voru alfarið byggð á skoðanakönnunum. Í vikunni fyrir kosningarnar birti Félagsvísindastofnun niðurstöður könnunar þar sem Katrín Jakobsdóttir hafði afgerandi forystu, en Halla Tómasdóttir var jöfn Katrínu í lokakönnunum Maskínu, Prósenta og Gallup.

Að lokum var Halla Tómasdóttir kjörin forseti með 34% atkvæða á móti 25% atkvæða Katrínar Jakobsdóttur. Ekki reyndist vera grundvöllur fyrir því að treysta niðurstöðum netkannana með 50% svarhlutfalli, vikum fyrir kosningar, en af umræðunni að dæma má hæglega gera ráð fyrir að velgengni Höllu Tómasdóttur í síðustu skoðanakönnununum hafi verið það sem varð til þess að sigur hennar var jafn afgerandi og raun bar vitni. Jafnframt má líta til þess að fylgi verðandi forseta var ennþá frekar lágt þegar Stöð 2 hélt kappræður þar sem helmingur frambjóðenda var útilokaður og má velta fyrir sér hvernig kosningarnar hefðu farið ef hún hefði mælst aðeins lægri á þeim tímapunkti svo að hún hefði verið fyrir neðan þröskuldinn sem Stöð 2 setti og þar með verið afskrifuð af fjölmiðlinum.

RÚV

Halla Hrund leiðir áfram en fær minni stuðning eftir kappræður - RÚV.is

Í nýrri könnun Maskínu sem fór fram 30. apríl til 8. maí mælist Halla Hrund Logadóttir með mest fylgi forsetaframbjóðenda, eða 30%. Fylgi við hana dróst þó verulega saman eftir kappræður í sjónvarpssal 3. maí.

Þá má velta því fyrir sér hvort kannanafyrirtæki á borð við Maskínu séu hlutlaus þegar þau gera könnun fyrir Evrópuhreyfinguna og komast að því að meirihluti Íslendinga sé hlynntur inngöngu í Evrópusambandið, eða þegar þau gera könnun fyrir samtökin Ísland-Palestína og komast að því að ríflegur helmingur Íslendinga vilji ekki skipta við ísraelska færsluhirðinn Rapyd.